Κρατώ στα χέρια μου το βιβλίο του συμμαθητή και φίλου Λάζαρου Συνέσιου «Ισραηλιτική Κοινότης Πρεβέζης. Άνθησε από το 2^ο μισό του 19^ου αιώνα κι έσβησε βίαια στις 25 Μαρτίου 1944», που περιγράφει γεγονότα ασύλληπτης αγριότητας κι εφευρετικότητας. Που δεν γίνεται να διαγραφούν από τη μνήμη μας και που ορίζουν αυτά τα γεγονότα: μανάδες να προσπαθούν να κρύψουν τα παιδιά τους, σώματα να πέφτουν δεξιά κι αριστερά λαβωμένα, ακρωτηριασμένα, τρομοκρατημένα, όμως και μ’ έναν τρόπο σπάνιας ψυχικής αξιοπρέπειας. Κι ύστερα να έρχονται κι οι καπνοί.  Άχ! Αυτοί οι καπνοί!

Ο Λ.Σ. αναλαμβάνει την πικρή υποχρέωση να διατηρήσει ζωντανό το πέρασμα των Πρεβεζάνων μας που έγιναν αιωρούμενη στάχτη στα ναζιστικά κρεματόρια. Αυτό. Ναζιστικά Κρεματόρια. Ένας καινούργιος όρος φρίκης. Και να τους θυμόμαστε.

Επειδή οι νεκροί πεθαίνουν πραγματικά μόνον όταν τους έχουμε ξεχάσει. Όλοι.

Στο βιβλίο του Λ.Σ. αναφέρονται ονομαστικά οι εξαφανισμένοι, οικογένειες ολόκληρες. Ασκενάζι, Γκανί, Μάτσας, … Λες κι αυτά τα ονόματα χρειάζονται γραπτή αποτύπωση για να παραμείνουν στη μνήμη μας.

Ο Λ.Σ. με αφορμή το Ολοκαύτωμα γράφει για το Ολοκαύτωμα σαν τον αρχαιολόγο που ξεσκονίζει με αγάπη και το παραμικρό εράνισμα πριν το τοποθετήσει στη θέση του, εκεί απ’ όπου λείπει δηλαδή.

Κι ακόμη, μαζί με τα θύματα, μιλάει και για τους θύτες που ενορχήστρωσαν αυτή τη συσσωρευμένη φρίκη. Οι θύτες, τα παιδιά με τα γαλόνια. Πώς έζησαν; Αυτοί, πώς πέθαναν;

Κι ακόμα ακόμα. Για τον ύμνο στη ζωή όσων επέστρεψαν. Σαν την Εσθήρ Γκανή.

Στα Γιάννινα τώρα

Η Εσθήρ Γκανή επέστρεψε στην πόλη της χωρίς τον σύζυγό της Ιωσήφ που χάθηκε στο Άουτσβιτς. Επέστρεψε και έμεινε στο σπίτι που άφησε, στην οδό Σούτσου 26.

Χρόνια μετά, συστάθηκε το Ίδρυμα Ιωσήφ και Εσθήρ Γκανή, με παρούσα την Εσθήρ στα εγκαίνια και τον Γιαννιώτη πρώτο πρόεδρο του Ιδρύματος να την προσφωνεί: Εβραία, Γιαννιώτισσα και Ελληνίδα.

Στην πόρτα της πρώτα κατοικίας της και στη συνέχεια του Ιδρύματος, υπάρχει μέχρι τώρα καρφωμένη η πλακέτα:  Ίδρυμα Ιωσήφ και Εσθήρ Γκανή .

Η Εσθήρ πέθανε φυσιολογικά πέντε χρόνια μετά.

Αυτά τα ελάχιστα μ’ ένα μεγάλο  Άχ!

Α. Τσόλκα