ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ στους αναγνώστες της Τοπικής Φωνής, σε όλους τους Πρεβεζάνους και σε όλο τον κόσμο.

Μια δήλωση του γίγαντα της πολιτικής σκέψεως, Τσίπρα, στριφογύριζε στο μυαλό μου την περίοδο αυτή: «Πρέπει να ορίσουμε μια ολιγομελή επιτροπή από επιστήμονες κοινής αποδοχής», δήλωσε ο εκπρόσωπος του ΣΥΡΙΖΑ, αναφερόμενος στην αντικατάσταση των μελών της επιτροπής λοιμωξιολόγων», για να τον διορθώσει λίγες ώρες αργότερα, ο  Τσίπρας, λέγοντας: «Όχι κοινής αποδοχής. Να τους ορίσουμε εμείς». Με άλλα λόγια ζήτησε κομματικοποίηση της επιστημονικής επιτροπής. Το να κομματικοποιείς – πολιτικοποιείς την Επιστήμη έχει πολλές φορές θλιβερές συνέπειες, όπως θα αναφέρω αμέσως μετά. Βέβαια για τον Τσίπρα αυτά είναι ψιλά γράμματα. Άλλωστε, ποιος υπολογίζει τι λέει ο Τσίπρας; Θα σας αναφέρω τέσσερα παραδείγματα που αφορούν την πολιτικοποίηση της Επιστήμης της Γενετικής και τις συνέπειές της.

α)   Στις Η.Π.Α. η κίνηση της ευγονικής πέτυχε την θέσπιση νόμων που επέβαλαν στείρωση των θεωρούμενων γενετικά υποδεέστερων ατόμων. Περίπου το 50% των Πολιτειών θέσπισε τέτοιους νόμους, αρχίζοντας το 1907 από την Πολιτεία της Ινδιάνα. Μέχρι το 1931 η υποχρεωτική στείρωση εφαρμόζονταν στους επιληπτικούς, στους σεξουαλικά διεστραμμένους, στους αλκοολικούς κ.ά. Οι κατάφωρες αυτές παραβιάσεις των ατομικών ανθρώπινων δικαιωμάτων επήγασαν από την ατελή γνώση της γενετικής βάσεως της κληρονομικότητας των διαφόρων χαρακτήρων, με συνέπεια  πολλοί γενετιστές σε όλον τον κόσμο να διαχωρίζουν από το 1933 την θέση τους από την κίνηση της ευγονικής.

β)  Μελέτες του αμερικανικού στρατού κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο έδειξαν ότι οι μετανάστες από την Νότια και την Ανατολική Ευρώπη είχαν χαμηλότερο I.Q. από τους Βορειο-Ευρωπαίους. Έτσι θεωρήθηκε ότι οι Βόρειοι είναι γενετικά ανώτεροι από τους Νότιους ευρωπαϊκούς λαούς. Τα δεδομένα αυτά ελήφθησαν υπ’ όψιν στην «Πράξη Μετανάστευσης»  (Immigration Act) του 1924, η οποία στην πραγματικότητα ήταν ένας ρατσιστικός νόμος.      

γ)  Στην ναζιστική Γερμανία η έννοια της δημιουργίας μιας φυλετικά καθαρής ομάδας αποτέλεσε την προέκταση της ευγονικής κίνησης. Ενώ αρχικά η αρνητική ευγονική εφαρμόζονταν σε όσους εμφάνιζαν «ελαττώματα», γρήγορα επεκτάθηκε σε ολόκληρες εθνικές ομάδες με απώτερο στόχο την εξαφάνισή τους, μέσω μαζικών δολοφονιών.  

δ)  Εκεί όμως όπου η πολιτικοποίηση της Γενετικής είχε τις πλέον ολέθριες συνέπειες,  ήταν στην πρώην Σοβιετική Ένωση επί εποχής  του διαβόητου Ρώσου αγρονόμου T.D. Lysenko (1898 – 1976).       Ευθύς εξαρχής πρέπει να τονίσω ότι ο Lysenko  υπήρξε ένας φανατικός τσαρλατάνος που είχε τον απόλυτο έλεγχο της γενετικής έρευνας και της γεωργικής πρακτικής στην USSR.  Στον Lysenko  και στην επίδρασή του τόσο στην επιστήμη, όσο και στην εθνική οικονομία της Σοβιετικής Ένωσης την περίοδο 1934 – 1964, αναφέρεται το βιβλίο  Rise and Fall of T. D. Lysenko (1969), με συγγραφέα τον Ρώσο γεωπόνο Z. A. Medvedev (1925 – 2018). Πρόκειται για την ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης την προαναφερθείσα περίοδο με τον συγγραφέα του να είναι παρατηρητής και ταυτόχρονα ενεργό μέλος των τελευταίων σταδίων του Lysenkoism. Ήταν μια ντροπιαστική περίοδος της ρωσικής ιστορίας. Αν δεν υπήρχε ή αν δεν είχε συμβεί, τότε εκατομμύρια πολιτών θα είχαν σωθεί από τον λιμό. Ο Lysenkoism ήταν ένα καταστροφικό, ένα σχεδόν φανταστικό επεισόδιο στην ιστορία του κόσμου.

 Ο Lysenko ισχυρίζονταν ότι οι «επίκτητοι χαρακτήρες»,  δηλαδή οι χαρακτήρες που αναπτύσσονται κατά την διάρκεια της ζωής υπό την επίδραση του περιβάλλοντος, κληρονομούνται.  Οι απόψεις αυτές, που διατυπώθηκαν για πρώτη φορά από τον Γάλλο βιολόγο Baptist Lamarck (1744 – 1829), απορρίφθηκαν πειραματικά, αρχικά από τον August Weismann (1834 – 1914) και αμέσως μετά από το σύνολο της παγκόσμιας επιστημονικής κοινότητας. Σύμφωνα με την Θεωρία των Επίκτητων Χαρακτήρων,  ο οργανισμός χειραγωγείται από το περιβάλλον του, το οποίο με τις συνεχείς του αλλαγές τροποποιεί τις ανάγκες του οργανισμού. Έτσι ο Lysenko υποστήριζε ότι οι αυξήσεις των αποδόσεων των φυτών μπορεί να επιτευχθούν μόνο με βελτίωση των περιβαλλοντικών συνθηκών. Αυτή η «βελτίωση» ενσωματώνεται, κατά τον Lysenko, στο γενετικό τους υλικό και μεταφέρεται στην επόμενη γενεά, δηλαδή κληρονομείται. Εφαρμόζοντας την «εαρινοποίηση» στον σίτο, την πρακτική εκείνη κατά την οποία οι σπόροι υποβάλλονται σε μια τεχνητή ψυχρή περίοδο για την επιτάχυνση της περιόδου ληθάργου τους, ο Lysenko υποστήριζε ότι οι μεταβολές που προκαλεί η εαρινοποίηση είναι κληρονομικές και επομένως δεν είναι απαραίτητο να επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο η επίπονη και πολυδάπανη διαδικασία της. Ανάλογες πλήρως αντιεπιστημονικές και ατεκμηρίωτες απόψεις  διατύπωσε και για τα γεωργικά ζώα, όπως και για τις εισαγόμενες γαλακτοπαραγωγές αγελάδες Jersey, με συνέπεια η επιστήμη της Γενετικής να οπισθοχωρήσει περισσότερο από 30 χρόνια στη Σοβιετική Ένωση.

Οι ιδέες του Lysenko βρήκαν πρόσφορο έδαφος. Η θεωρία του ότι οι περιβαλλοντικές αλλαγές προκαλούν μόνιμες γενετικές αλλαγές ήταν συμβατή με την μαρξιστική θέση, ότι δηλαδή οι κατάλληλες κοινωνικές συνθήκες μπορούν να επιφέρουν σταθερές αλλαγές στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Την περίοδο 1935 – 1936, ο Lysenko με άρθρα του υποστήριζε πως η κλασική Γενετική είναι ασύμβατη με τον διαλεκτικό υλισμό, το πνεύμα της «διαλεκτικής της φύσεως» του Ένγκελς, καθώς και το γεγονός ότι ο Ένγκελς είχε κατηγορηματικά  απορρίψει την επιλεκτική θεωρία της Εξελίξεως. Ας σημειωθεί ότι ο Δαρβίνος είχε συνειδητοποιήσει ότι οι προσαρμοστικές απαιτήσεις στις αλλαγές του περιβάλλοντος δεν συνιστούν αναγκαστικά πρόοδο, αλλά μάλλον μια εξέλιξη χωρίς σχέδιο ή κατεύθυνση. Ο Δαρβίνος δεν υιοθετεί ορολογία περί προόδου, αφού γι’ αυτόν δεν υπάρχει στην εξέλιξη καμιά έμφυτη τάση που οδηγεί σε πρόοδο. Οι απόψεις του Lysenko υιοθετήθηκαν και έτυχαν της θερμής υποστήριξης του Stalin και του Krushchev, με συνέπεια οι αντιδρώντες στις ιδέες του σοβιετικοί επιστήμονες να θεωρηθούν εχθροί του λαού. Παράλληλα θεωρήθηκε παράνομο και απαγορευμένο να σπουδάσει κανείς την Μενδελιανή Γενετική. Δεκάδες σημαντικών ακαδημαїκών γενετιστών και βιολόγων φυλακίσθηκαν ή εκτοπίσθηκαν στην Σιβηρία ή εστάλησαν σε στρατόπεδα εργασίας. Τα Ινστιτούτα Γεωργικής Έρευνας ερημώθηκαν, αφού διατηρήθηκαν σε αυτά μόνο οι ολιγάριθμοι οπαδοί του Lysenkoism. Όλοι οι διωχθέντες υποστήριζαν την φιλοσοφία της επιστήμης τους, με βάση την λογική και την απόδειξη, αντί να ακολουθήσουν την άγνοια των ιδεοληπτικών δικτατόρων. Η Επιστήμη εκτοπίσθηκε από το δόγμα. Η κληρονομικότητα των επίκτητων χαρακτήρων αποτέλεσε το θεμέλιο της σταλινικής πολιτικής και της κοινωνικής βιολογίας, για την δημιουργία του «νέου» σοβιετικού άνδρα ή γυναίκας. 

Η ανάγνωση του βιβλίου προκαλεί κατάθλιψη, επειδή δίνει λεπτομέρειες της πιο αποκρουστικής περιόδου της Σοβιετικής Ένωσης. Είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα για το τι μπορεί να συμβεί, όταν η Επιστήμη πολιτικοποιείται από ένα ολοκληρωτικό απάνθρωπο καθεστώς. Συνέπεια της πολιτικοποίησης αυτής ήταν η απόλυτη απομόνωση της γεωργικής σοβιετικής Επιστήμης από τον υπόλοιπο κόσμο. Μεταξύ των εκατοντάδων θυμάτων του Lysenkoism ήταν και ο μεγαλύτερος γενετιστής- βελτιωτής φυτών που ανέδειξε ποτέ η Σοβιετική Ένωση, ο N. Vavilov (1887 – 1043).  Ο Vavilov υπήρξε μια τεράστια επιστημονική προσωπικότητα. Είναι ο πρώτος που κατέδειξε την μεγάλη σημασία της διατήρησης της γενετικής ποικιλομορφίας των αυτοφυών ειδών και ο πρώτος που όρισε τα κέντρα της γεωγραφικής εξάπλωσης των φυτικών ειδών στον πλανήτη μας. Το βιβλίο του «Κέντρα Προέλευσης των Καλλιεργούμενων Φυτών» (1926), παραμένει κλασικό. Ο Vavilov συνελήφθη το 1940. Αρχικά ήταν κρατούμενος στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Saratov και εν συνεχεία μεταφέρθηκε στη Σιβηρία,  όπου και πέθανε το 1942. Αργότερα αναφέρθηκε ότι απεβίωσε στις 26/11/1943 στην φυλακή του Saratov. Πέθανε από ασιτία και ετάφη στον κοινό τάφο των κρατουμένων.

Ο Lysenko διορίστηκε το 1940 διευθυντής του Ινστιτούτου Γενετικής της Ακαδημίας Σοβιετικών Επιστημών.  Ανακηρύχθηκε Ήρωας της Σοσιαλιστικής Εργασίας, τιμήθηκε τρεις φορές με το βραβείο Στάλιν και οκτώ  με το βραβείο Λένιν. Το άστρο του Lysenko έλαμψε επί μακρόν, επειδή η σύγκρουση των απόψεων δεν έγινε στο επιστημονικό – πειραματικό στάδιο αλλά στο ιδεολογικό. Παρόλη την τεραστίων διαστάσεων πρωτοφανή οικονομική καταστροφή που προκάλεσε η επί 35 χρόνια πλήρης αποτυχία της γεωργικής παραγωγής στη Σοβιετική Ένωση, τα εκατομμύρια πολιτών που πέθαναν από λιμό και παρόλη την  δυσμενή κριτική που υπέστη ο Lysenkoism από την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα, ο Lysenko, καίτοι η θέση του είχε εξασθενίσει, παρέμεινε στη θέση του ως ευνοούμενος του Krushchev. Τελικά, απλά αποχώρησε χωρίς συνέπειες. Επί 35  χρόνια, λοιπόν,  η επανάσταση που είχε συντελεσθεί στην Επιστήμη της Γενετικής και ειδικότερα στην Βελτίωση των Φυτών ήταν άγνωστη στη Σοβιετική Ένωση.

Το 1978, το Παγκόσμιο Συνέδριο Γενετικής έγινε στο Πανεπιστήμιο Lomonosov της Μόσχας, έπειτα από πρόσκληση της ηγεσίας του Κ.Κ., προς την Παγκόσμια Ένωση Γενετιστών, προκειμένου, κατά τη γνώμη μου, να εξιλεωθεί από τα διαπραχθέντα εγκλήματα. Συμμετείχα στο Συνέδριο με επιστημονική εργασία. Την παραμονή της έναρξης του Συνεδρίου επισκέφθηκα τον Καθηγητή Γενετικής του Πανεπιστημίου, στον οποίο είχα στείλει ανάτυπα των επιστημονικών μου εργασιών κατόπιν αιτήσεώς του. Κάθε ημέρα περνούσα τουλάχιστον μια ώρα στο Εργαστήριό του. Την τρίτη ημέρα απέκτησε εμπιστοσύνη στο πρόσωπό μου και έκτοτε μου περιέγραψε τις τραγικές καταστάσεις που έζησαν οι εργαζόμενοι στα Πανεπιστήμια γενετιστές, που απέφευγαν  την έρευνα στα φυτά και την διδασκαλία της Μενδελιανής Γενετικής και ήταν υποχρεωμένοι να διδάσκουν τις τρελές – αντιεπιστημονικές απόψεις του Lysenko και ορισμένες περιοχές της εξελικτικής θεωρίας αποδεκτές από το κόμμα. Δυστυχώς οι συνθήκες  του αποτρόπαιου δογματικού καθεστώτος δεν άφηναν επιλογές στους ζώντες.

Η έναρξη του συνεδρίου έγινε στην τεράστια αίθουσα συνεδριάσεων του Κ.Κ. στο Κρεμλίνο, όπου είχε αναρτηθεί μια γιγαντιαία φωτογραφία του Vavilov. Οι πρώτες ομιλίες υποδοχής των συνέδρων αφιερώθηκαν στον Vavilov με τον γενικό τίτλο «N.I. Vavilov Heritage in Modern Genetics». Πρώτος ομιλητής ήταν ο Ρώσος ακαδημαїκός F.Kh. Bakhteyev, ο οποίος έπλεξε το εγκώμιο του Vavilov στην ομιλία του με τίτλο «N.I. Vavilov and his Role in the Development of Genetics». Στην λήξη του Συνεδρίου το Κ.Κ. δεξιώθηκε το σύνολο των εκατοντάδων συνέδρων στην επίσης τεράστια αίθουσα δεξιώσεων του Κρεμλίνου. Εκεί σε κάθε σύνεδρο δόθηκε και ένα γραμματόσημο που τυπώθηκε με την μορφή του Vavilov. Κάτω από την μορφή γράφει: «Ακαδημαїκος – Ι.Ν. Vavilov – 1887- 1943». Το γραμματόσημο αυτό είναι το πιο πολύτιμο της σχετικά μικρής μου συλλογής γραμματοσήμων. Την επομένη  βρέθηκα για τρεις ημέρες στην Αγία Πετρούπολη, ικανοποιώντας την επιθυμία μου να επισκεφθώ το Μουσείο Ερμιτάζ και τα Θερινά Ανάκτορα των Τσάρων. Το 1980 έλαβα, όπως και όλοι οι συμμετέχοντες στο Συνέδριο, τους τρεις τόμους των πρακτικών του Συνεδρίου. Η αποκαθήλωση του Lysenkoism ήταν γεγονός.